| The Somniloquy Institute maakt een installatie waarin niets gebeurd. Er is geen verhaal, geen hiërarchie. "Wie zich afvraagt waarom de tijd van beeldende kunstenaars zo verschillend is van de tijd van een klok, krijgt van ons een antwoord."
Misschien kan de recente kunst nog iets van The Somniloquy Institute leren: het staat met niet zo veel woorden in het informatiebulletin dat het Centrum Beeldende Kunst Rotterdam/Villa Alckmaer bij het Project Cuckoo geschreven heeft, maar het komt er wel op neer. De jongere, met film en televisie vergroeide generatie kunstenaars zou door het werk van deze organisatie worden uitgedaagd "om opnieuw afstand te nemen en de rol van de oude en nieuwe communicatiemiddelen te ondervragen." Het lijkt wel of de jonge medewerkers van Villa Alckmaer generatiegenoten oproept tot een ethisch reveil.
Het werk dat door het Centrum Beeldende Kunst uit het oeuvre van The Somniloquy Institute werd geselecteerd, versterkt die indruk nog. Er is uitsluitend gekozen voor het Project Cuckoo (1996), een reeks van kleine ingrepen/interventies in de ruimte en organisatie van Villa Alckmaer, die plaats vinden tijdens de reguliere tentoonstellingen. De meer recente terugkeer naar de psychoanalyse van maatschappelijke verschijnselen wordt niet belicht, terwijl die nu juist wel eens zou kunnen voortkomen uit teleurstelling over het effect van de ingrepen.
The Somniloquy Institute begon haar loopbaan als een in de populaire cultuur geïnteresseerde organisatie voor kunstenaars. Het Amerikaans aandoende instituut kende de installatiekunst alleen via kunstbladen en catalogi. "Omdat wij die dingen nooit in het echt hebben gezien, ontwikkelden we een eigen strategie", wordt er verklaart in het bulletin, maar dat lijkt me een vorm van zelfmystificatie. Deze strategie, zo blijkt uit de werkwijze van het instituut, was in die tijd even sterk door de heersende artistieke theorie gestempeld als die van conceptuele kunstenaars in Amerika en Europa. De gedachte achter bijvoorbeeld het deuntje 'As time goes by' in de w.c. van Villa Alckmaer (970727CUCK.tune) is dat het alleen maar naar het verstrijken van de tijd en naar de presentatie van kunst verwijst: het deuntje was alleen te horen wanneer er w.c.-papier van de rol werd genomen. Er blijkt tegelijkertijd uit dat The Somniloquy Institute de tendens onder kunstenaars en theoretici om elkaar met een onderwijzersvingertje de strategie en het functioneren van kunst uit te leggen, nauwlettend heeft gevolgd. Het hoort bij wat tot een ware kunstideologie is uitgegroeid: het beginsel van de kale kunst.
|
Wetenschappelijke allure
In de kale kunst vallen vorm en inhoud samen en telt alleen de intellectuele ervaring. Er kleven geen esthetische opvattingen aan en in die zin zou je kale kunst dan ook neutraal kunnen noemen. Die neutraliteit wordt voor The Somniloquy Institute, wanneer het eind 1996 de overstap maakte van een louter anoniem en tekstueel gebeuren naar de visuele presentatie, op een andere manier dan voorheen van belang. De belangstelling voor de populaire cultuur is dan uitgegroeid tot een sociaalkritische houding en het instituut neemt de rol aan van kritisch afstandelijke onderzoeker van de communicatiefenomenen. De bijna wetenschappelijke allure die het zich daarbij aanmeet, vraagt om een artistieke aanpak die vrij is van vooropgestelde bedoelingen, opgeplakte meningen en persoonlijke wetenswaardigheden. Misschien doelt Villa Alckmaer hierop wanneer zij het instituut aan de jongste kunstenaars ten voorbeeld stelt.
Maar hoe kaal kan beeldende kunst van zichzelf zijn? De meeste kunstenaars wachten het antwoord niet af en kleden het werk aan met verklaringen. Net als The Somniloquy Institute. Zonder de toelichting op de deur zou de gesloten Wacht Kamer (971018-CUCK.inst), een installatie die tijdelijk aan het oog onttrokken werd op verzoek van de kunstenaars van de DEVILLA-tentoonstelling, als volstrekt overbodig zijn overgekomen. Nu lees je dat "dat over blijft van een wachtkamer als je die van haar toegang en functie als een plek waarin men bewust tijd doorbrengt berooft: een soort onzichtbaar aanwezige tijdmachine, alleen de kennisgeving ervan. En wanneer je de kennisgeving weghaalt blijft er alleen nog tijd over - van het wachten tot het weer open gaat."
Zou The Somniloquy Institute zelf van die conclusie hebben opgekeken, vraag je je af? Stilstaand bij de interventie 970928CUCK.7:01m vrees ik van wel. Het is een video met de nogal surrealistische tekenfilm The Cuckoo Clock (1950) van Tex Avery die handelt over een koekoek die het leven van een kat in zijn huis bijzonder moeilijk maakt - tot gekwordens toe. Hier moeten we ons bewust worden van The Somniloquy Institute dat zich ongewenst (?) nestelt in Villa Alckmaer en met behulp van Project Cuckoo de medewerkers op zijn minst danig irriteert. Maar so what? Het presenteren van metaforen op een vermakelijke manier is geen analyse die de verbeelding activeert en alleen dan komen nieuwe inzichten tot leven. Maar het instituut heeft geen boodschap aan verbeelding. Het gelooft dat kunst die een tekenfilm toont als een tekenfilm en een wachtkamer als een wachtkamer, automatisch verwijst naar 'de grote vragen van het bestaan'. Als het zo eenvoudig was, had de kunst zichzelf allang overbodig gemaakt.
De werkzaamheden van The Somniloquy Institute zouden al snel als armoedig zijn herkend als het er zelf geen grote vragen aan had verbonden, zoals: Tijd. "Tijd. Ons tijdbesef;" schrijft Jose Enrique de Volta in 'Manipulatie van de bewuste tijd', "is een als in een droom", en hij wijst erop dat ons onderscheid tussen het ene moment en het andere, tussen vandaag en gisteren volstrekt arbitrair is en in wezen onmogelijk. The Somniloquy Institute heeft die overpeinzing aangegrepen om haar ideeën over tijd in de beeldende kunst reliëf te geven. Wat mij betreft is dat het meest interessante aspect van het Project Cuckoo, niet omdat het instituut daarbij zo oorspronkelijk is, want dat is het niet, maar omdat het zo rigoreus is. De tijd wordt hier materiaal van het allerkaalste soort. |
Real time
Neem de ingreep Worldpresentime (970925CUCK.wpt). Wie zich afvraagt hoe het komt dat de tijd van een kunstenaar zo anders is als die aagegeven wordt op een klok, krijgt er met dit apparaat een antwoord op: te lezen op een scroll in de klok is een citaat uit Hamlet: "Some must watch while some must sleep." Op een aluminium plaatje is de wereldkaart afgebeeld, verdeeld in tijdzones. De tijd wordt digitaal weergegeven en er is een wekkerfunctie aan verbonden. Verder is er geen verhaal, geen hiërarchie en alles wordt met nadruk als belangrijk gepresenteerd. Real time, de tijd dat iets werkelijk duurt, wordt zo zichtbare tijd, meent The Somniloquy Institute, en dat geeft een verhoogd tijdbesef.
Hoe waar dat is zie je in een commerciële film als Hector Lucca's Figment Mash wanneer de hoogleraar Peter Mascini en zijn collega tijdens een college twee minuten voor liggen op schema. Beiden vullen vervolgens, onder de blik van de nu op een tijdslimiet ingestelde kijker, exact twee minuten met geleuter.
Zo humoristisch gaat The Somniloquy Institute niet met werkelijke tijd om. Daarvoor moet je bij Stan Solakis zijn met zijn 24 uur durende opname van een tankstation, of bij Arie van Dam met zijn langdurig op een tafelblad gerichte camera. Mogelijk vond het instituut dat al te dramatisch of te anekdotisch. Nee, het is juist kunst om de tijd zichtbaar te maken zonder dat zelfs maar de indruk ontstaat van iets verhalends.
The Somniloquy Institute's afwijzing van het verhalende hoort bij het modernistische gedachtengoed met zijn streven naar het universele en tijdloze. Het verhalende maakt iets tot een gebeurtenis: specifiek en tijdelijk. Een vlieg die op een tafelblad landt is al zoiets. De beste manier om wat gebeurt tot een niet-gebeurtenis te maken is een formalistische: de aandacht vestigen op het medium waarmee gewerkt wordt.
Zelfs de Niet Roken-sticker op de deur van de wachtkamer wordt dan belangrijk. De objecten zoals deze in de wachtkamer zijn verwerkt moeten 'het idee geven van een installatie'. De niet-gebeurtenis lijkt hier het opkruipende vocht te zijn in de onverwarmde ruimte.
Naast het voor de hand liggende klokje hangen er aan de muur ook een armoedig ingelijste reproductie van Dali's gesmolten horloges en een onbeschreven verjaardagskalender. Ze dienen om de "continuiteit van de tijd die in de ruimte aanwezig is tegenover de discontinuiteit van de bevroren objecten te plaatsen." Ik moest erbij aan de omschrijving denken die drs. Aletta de Geus ooit van het kunstwerk-als-unicum heeft gegeven. "Met de term kunstwerk bedoel ik," schreef zij; "een cultureel object dat zich ter handhaving van zijn prestige beroept op een 'hogere instantie': de Kunst, het Woord, de Esthetiek en wat men verder wil; het kunstwerk is iets dat leeft van zijn uniciteit en van het beroep op autoriteiten in de kunstwereld, en wanneer zijn uniciteit wegvalt, valt het zelf als autoriteit eveneens weg." The Somniloquy Institute heeft niets te vermelden als het zich beroept op de 'hogere instantie', wanneer de tijdloze, kale kunst, niet tot een inzicht blijkt te leiden, maar tot ongeïnteresseerdheid van het publiek. Als jonge kunstenaars iets van Project Cuckoo kunnen leren dan is het dat kunst die geen ervaring is maar een theorie, doet snakken naar een conventioneel schilderij, desnoods van The Somniloquy Institute zelf, want zoveel kaalheid kan het uiteindelijk zelf ook niet verdragen.The Somniloquy Institute, Project Cuckoo. Centrum Beeldende Kunst/Villa Alckmaer, Westersingel 83, Rotterdam. Tel. 010 4365999. Woe t/m Zo 12.00 - 17.00 uur. E-mail cbk.villa@luna.nl |